Over de illusie van een ballastvrij leven en wat je liever doorgeeft als ouder.

Het neerleggen van de last is een illusie

Er gaat een filmpje rond op social media. Een AI-animatie met inmiddels meer dan 2,5 miljoen views. Je ziet een vrouwenlijn: overgrootmoeder, grootmoeder, moeder, dochter. Een grote steen gaat van generatie op generatie over. En dan, bij de moeder, stopt de beweging. Ze slaakt een diepe zucht en legt de steen naast haar moeder op de grond. Ze pakt een rozenkrans en legt die op het hoofd van haar dochter. De boodschap is helder: de last stopt hier. Zij kiest ervoor de steen niet door te geven.

Het is een mooi filmpje. Ik waardeer de intentie erachter oprecht. En het raakt iets wezenlijks: het maakt intergenerationele overdracht zichtbaar op een manier die mensen bereikt. Maar het klopt niet. Of preciezer: het vertelt een te rooskleurig verhaal over een wereld die niet bestaat. Niet omdat mensen niet hard genoeg hun best doen, maar omdat de werkelijkheid van Systemische Wetten complexer en diepgaander is dan dat je een steen kunt neerleggen.

De belofte die niet waar te maken is

Dezelfde gedachte leeft ook in een Nederlandse campagne die de afgelopen tijd aandacht trok: Geef je shit niet door, een initiatief van zorginstelling Het Huis. De naam alleen al doet iets. Hij is raak, direct en ongemakkelijk op een goede manier. De campagne wil het gesprek openen over wat we meedragen en doorgeven. Niet om te beschuldigen, zo stellen de makers uitdrukkelijk, maar om bewustzijn te creëren.

Dat is precies wat nodig is, en ik waardeer de moed om het zo frontaal te stellen. Maar in deze belofte schuilt ook een valkuil. Want de campagne suggereert dat het doorgeven kan stoppen bij jou als ouder, als je het maar ziet en aanpakt. De tagline luidt letterlijk: Het kan stoppen. Bij jou. En daar wringt het voor mij. Niet in de intentie, maar in die belofte. Want er bestaat geen wereld waarin ouders hun pijn, hun patronen en hun onuitgesproken verhalen niet doorgeven aan hun kinderen. De kwestie is: wat vraagt dat van ons?

Het is niet omdat ouders niet willen of niet hard genoeg werken aan zichzelf om het te stoppen. Maar omdat kinderen nu eenmaal bewegen naar de lege plekken in het systeem, naar wat er niet is, naar wat er uitgesloten wordt en dat op hun ‘magische’ manier willen veranderen, wat dus niet lukt.

De steen die je draagt

In mijn praktijk heb ik een steen. Een echte, zware steen. Ik gebruik deze in individuele sessies en bij familieopstellingen. Ik geef de steen aan mensen als ze beschrijven wat ze dragen voor of waarin ze loyaal zijn aan hun ouder(s). Niet als symbool maar als gewicht. Want pas als je het in je handen houdt, voelt je lijf wat je hoofd al weet.

De stenen en kuilen op ons pad zijn niet abstract. Ze liggen op het pad van ons leven, net zoals ze lagen op het pad van onze ouders en grootouders. De steen die jij draagt wordt bepaald door wat er op dat pad is blijven liggen. Wat blijft liggen is wat onze (voor)ouders hebben meegemaakt, verdrongen of uit de weg zijn gegaan.

De Teruggave van de Last is een essentiële module binnen Systemisch Werk. En het is allesbehalve een gebaar van dertig seconden om het naast je neer te leggen. Het gaat over voelen welke last je draagt. Contact maken met de ouder die het betreft. Uitspreken hoe pijnlijk het voor je is geweest. De steen teruggeven aan degene bij wie het werkelijk hoort. Dat roept direct ongemak op, verzet en schuldgevoel. Het vraagt vertraging, diepgang en tijd. Soms veel tijd en ook herhaling.
En dan blijven er nog stenen liggen voor onze kinderen om over te struikelen. Niet omdat je tekortschoot als ouder, maar omdat dat is hoe het leven werkt.

Ding dong, te laat

Een veelgestelde vraag in mijn praktijk of bij workshops is: ‘Hoe kan ik voorkomen dat ik een last doorgeef aan mijn kinderen?’ Meestal stel ik dan een wedervraag: ‘Hoe oud is de jongste?’ En als het antwoord boven de zes jaar ligt, zeg ik vaak met een mengeling van mildheid en realisme: ‘Ding dong, te laat. Het is al gebeurd.’ In de eerste zes jaar van een kinderleven zijn alle patronen al doorgegeven.

Niet als verwijt, maar als bevrijding van een illusie. Omdat het nu eenmaal niet te voorkomen is. In de metafoor van stenen en kuilen op ons pad: onze kinderen zullen stenen, kuilen en soms ook de donkerte tegenkomen op hun eigen weg. Dat is de systemische wetmatigheid, en ik mag het helaas ervaren dichter bij huis dan me lief is.

De zwarte hond

Een paar jaar geleden gaf mijn jongste dochter, toen dertien jaar, aan depressief te zijn. Ze had last van de zwarte hond (naar het filmpje: the Black dog called depression). Ze was al langer moe en lusteloos, soms in paniek. We zijn als gezin door een intens proces gegaan. Maar de kern is hier van belang: als ouders hebben we naar onze eigen pijnlijke geschiedenis gekeken, onderzocht wanneer wij zelf depressie kenden, en in een familieopstelling werd zichtbaar dat ook ik rouw had laten liggen.

Mijn vrouw had vijf jaar eerder een herseninfarct gehad. Ik was direct in de actiemodus gegaan. De boel draaiende gehouden, en daarin had ik geen keuze. Wat uiteindelijk een groot verschil maakte, was stilstaan bij hoe het voor haar was geweest toen mama ineens omviel. Die steen daar is mijn dochter over gestruikeld. En het is door mij (ons) alsnog aangepakt. En zij zal zich blijvend ook moeten richten op haar binnenwereld en gevoelens.

Inmiddels gaat het heel goed met haar. Ze sport veel, staat volop in het leven en toont volop haar levenskracht. Ik zeg wel vaker: met vier kinderen is er altijd wat. Nooit zijn ze alle vier tegelijkertijd gelukkig.

Wat we als ouder liever kunnen doorgeven

Er zijn geen garanties dat mijn kinderen vrij zijn van last. En dat is ook niet de juiste maatstaf. Ik gun mijn kinderen hun eigen stenen. Niet als vloek, maar als hun eigen levenspad naar bewustwording en meer en meer vrijheid om zichzelf te mogen zijn. De vraag is niet hoe ik hen vrij krijg van een last. De vraag is hoe ik hun laat zien dat de herhaalde teruggave van zo’n steen mij meer bewegingsruimte geeft.

Dat kunnen we wél betekenen als ouders. We kunnen een voorbeeld zijn. Kinderen leren niet van wat we zeggen, maar van wat we belichamen. Door een steen die we steeds opnieuw tegenkomen bewust terug te geven bij wie het hoort. Dat voorbeeld hoef je je kinderen niet uit te leggen. Zij weten het en ze voelen het. Op een dag zullen ze zelf hun weg vinden in het bewustworden van een steen op hun pad en de wijze waarop ze het kunnen teruggeven.

De last van generaties vraagt een bewuste teruggave aan diegene waar het hoort, iedere keer opnieuw.